Kurs dla nauczycieli pracujących także z seniorami – gdzie przydają się kompetencje animatora?

Nauczyciel kojarzy się przede wszystkim z pracą z dziećmi i młodzieżą. W praktyce te same kompetencje – prowadzenie grupy, tłumaczenie zasad, organizowanie aktywności, obserwowanie uczestników czy reagowanie na spadek zaangażowania – mogą przydawać się również podczas zajęć dla osób starszych.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy wziąć scenariusz przygotowany dla dzieci i zmienić jego tytuł na „zajęcia dla seniorów”. Senior nie jest starszym dzieckiem. To dorosły człowiek z własnym doświadczeniem, zainteresowaniami, przyzwyczajeniami i bardzo różnym poziomem sprawności.

Jeżeli więc nauczyciel prowadzi dodatkowo zajęcia w domu kultury, klubie seniora, bibliotece, świetlicy albo uczestniczy w projektach międzypokoleniowych, kompetencje animatora mogą bardzo rozszerzyć jego warsztat. Trzeba tylko nauczyć się używać ich inaczej.

Dobrym kierunkiem są zarówno praktyczne kursy dla nauczycieli, jak i szkolenie skoncentrowane bezpośrednio na specyfice animacji osób starszych.

Z mojego doświadczenia wynika, że największą różnicę robi nie liczba poznanych zabaw, lecz umiejętność dopasowania jednej aktywności do konkretnej grupy.

 

Kompetencje nauczyciela są przydatne, ale grupa seniorów działa inaczej

Nauczyciel ma już kilka mocnych podstaw.

Zwykle potrafi:

• jasno przekazać instrukcję,
• zaplanować przebieg zajęć,
• zauważyć osoby mniej zaangażowane,
• zmienić zadanie, kiedy pierwotny plan nie działa,
• organizować pracę w parach lub grupach,
• utrzymywać uwagę uczestników,
• przygotować potrzebne materiały.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy prowadzący automatycznie przenosi metody znane ze szkoły do grupy osób starszych.

Przykład?

Na szkolnych zajęciach nauczyciel może powiedzieć:

„Teraz wszyscy wstajemy i ustawiamy się w kole.”

Podczas zajęć senioralnych lepsze będzie:

„Kto ma ochotę i może swobodnie wstać, zapraszam do koła. Zadanie można również wykonać na siedząco.”

Cel aktywności może pozostać ten sam. Zmienia się sposób jej prowadzenia.

 

Animator seniora nie powinien infantylizować uczestników

To jeden z najważniejszych tematów.

Kolorowe rekwizyty, muzyka, gry czy działania plastyczne mogą pojawiać się zarówno podczas zajęć dla dzieci, jak i seniorów. Nie oznacza to jednak, że sposób komunikacji powinien być taki sam.

Do dorosłego uczestnika nie warto mówić tonem używanym wobec pięciolatka.

Unikałbym również:

• nadmiernego zdrabniania,
• wydawania poleceń bez wyjaśnienia celu,
• chwalenia dorosłych w sposób infantylny,
• decydowania za uczestnika, czy ma brać udział,
• traktowania wolniejszego tempa jako braku zrozumienia,
• organizowania aktywności wyłącznie dlatego, że „seniorzy czymś się zajmą”.

Znacznie lepiej powiedzieć:

„Mam dziś propozycję krótkiego zadania pamięciowego. Możemy sprawdzić, jak zmieni się jego trudność, kiedy będziemy pracować zespołowo.”

niż:

„A teraz pobawimy się w fajną zabawę.”

Różnica jest subtelna, ale bardzo ważna. Dorosły uczestnik powinien wiedzieć, po co coś robi i mieć możliwość odmowy.

 

Najpierw poznaj grupę, później wybieraj aktywności

Wiek zapisany w metryce mówi bardzo niewiele o tym, jak poprowadzić zajęcia.

Dwie grupy osób w podobnym wieku mogą funkcjonować zupełnie inaczej.

W jednej uczestnicy będą chcieli działać, rozmawiać, ruszać się i podejmować kolejne wyzwania. W drugiej większą wartość może mieć spokojna rozmowa, praca manualna albo zadanie wykonywane przy stole.

Dlatego przed przygotowaniem programu warto ustalić:

• ile osób będzie uczestniczyć,
• czy grupa zna się wcześniej,
• jak duże jest pomieszczenie,
• czy zajęcia będą odbywać się przy stołach,
• ile czasu przewidziano na spotkanie,
• czy uczestnicy preferują ruch, działania kreatywne czy rozmowę,
• czy organizator zna szczególne potrzeby grupy, które należy uwzględnić.

Dopiero na tej podstawie warto budować program.

W praktyce często zauważam, że prowadzący robią odwrotnie. Najpierw zakochują się w konkretnej zabawie, a później próbują dopasować do niej wszystkich uczestników.

Powinno być dokładnie odwrotnie: to aktywność dopasowujemy do ludzi.

 

Jedno zadanie powinno mieć kilka poziomów uczestnictwa

To jedna z najbardziej przydatnych zasad w pracy z grupą zróżnicowaną pod względem możliwości.

Załóżmy, że przygotowujesz aktywność związaną z muzyką.

Nie każdy uczestnik musi:

• wstawać,
• poruszać się po sali,
• zapamiętywać długą sekwencję,
• wykonywać zadanie w takim samym tempie.

Jedna osoba może uczestniczyć ruchem całego ciała, druga wyłącznie gestem dłoni, trzecia wystukiwać rytm, a czwarta zgadywać utwór.

Wszyscy nadal uczestniczą w tej samej aktywności.

Podobnie podczas warsztatu kreatywnego jedna osoba może wykonać całe zadanie samodzielnie, druga skorzystać z wcześniej przygotowanego elementu, a trzecia pracować razem z partnerem.

Nie chodzi o tworzenie oddzielnego programu dla każdej osoby. Chodzi o zaprojektowanie aktywności tak, aby można było wejść w nią na różnym poziomie.

 

Nie każda dobra zabawa wymaga rywalizacji

Nauczyciele i animatorzy bardzo często sięgają po konkursy, ponieważ łatwo dzięki nim zbudować emocje.

Rywalizacja może być ciekawym elementem zajęć, ale nie powinna być automatycznym mechanizmem wszystkiego.

Z seniorami warto wykorzystywać również zadania, w których grupa:

• wspólnie dochodzi do odpowiedzi,
• tworzy jedną historię,
• uzupełnia nawzajem swoje wspomnienia,
• rozwiązuje problem zespołowo,
• buduje wspólną pracę,
• dzieli się rolami.

Takie aktywności często lepiej służą integracji niż kolejny konkurs z jednym zwycięzcą.

Można również wykorzystać mechanizm drużynowy, ale bez budowania atmosfery „przegrani kontra wygrani”.

 

Najlepszym rekwizytem może być doświadczenie uczestników

Przy pracy z dziećmi prowadzący często sam jest głównym źródłem informacji.

W grupie senioralnej warto odwrócić tę relację.

Uczestnicy mają ogromny zasób własnych doświadczeń.

Można wokół nich budować aktywności dotyczące:

• dawnych zawodów,
• lokalnej historii,
• muzyki,
• podróży,
• tradycji,
• kuchni,
• dawnych przedmiotów codziennego użytku,
• zwyczajów świątecznych,
• zabaw znanych z dzieciństwa,
• zmian w mieście lub miejscowości.

Animator nie musi wtedy przez godzinę „dostarczać atrakcji”.

Jego rolą jest stworzenie struktury, która pozwala uczestnikom uruchomić własne historie i włączyć je do spotkania.

To szczególnie dobrze działa przy projektach międzypokoleniowych.

 

Zajęcia międzypokoleniowe nie powinny polegać na posadzeniu dzieci obok seniorów

Szkoły, biblioteki i domy kultury coraz częściej organizują spotkania, w których uczestniczą dzieci oraz osoby starsze.

Sam fakt obecności dwóch pokoleń nie oznacza jeszcze integracji.

Jeżeli dzieci wykonują swoje zadanie, seniorzy swoje, a na końcu wszyscy robią wspólne zdjęcie, kontakt między pokoleniami może pozostać bardzo powierzchowny.

Znacznie ciekawiej jest stworzyć zadanie, w którym obie strony są sobie potrzebne.

Przykładowo:

• senior opowiada historię, a dziecko pomaga ją zilustrować,
• dziecko pokazuje współczesną wersję zabawy, a senior dawną,
• para wspólnie rozwiązuje quiz,
• uczestnicy tworzą razem dekorację,
• senior uczy konkretnej techniki,
• dziecko pomaga przy zadaniu wymagającym obsługi prostego narzędzia cyfrowego.

Najważniejsze jest to, żeby żadna ze stron nie została sprowadzona wyłącznie do roli widza.

 

Nauczyciel powinien umieć zmieniać tempo zajęć

Dobry scenariusz nie oznacza, że przez 60 minut trzeba zrealizować wszystkie zapisane punkty.

Czasami rozmowa, która miała potrwać pięć minut, rozwija się w wartościową dwudziestominutową dyskusję.

Nie ma sensu jej ucinać tylko dlatego, że w planie czeka jeszcze pięć kolejnych aktywności.

Z drugiej strony zdarza się, że przygotowane zadanie zupełnie nie angażuje grupy.

Wtedy nie należy ciągnąć go w nieskończoność.

Przygotowałbym zawsze:

• główne zadanie,
• krótszy wariant,
• łatwiejszy wariant,
• aktywność zastępczą,
• jedno zadanie spokojne przy stole.

To właśnie jest myślenie animatora: program ma pomagać prowadzącemu, a nie więzić go w scenariuszu.

 

Aktywności kreatywne mogą działać także z dorosłymi

Portal TatuazeDlaDzieci.pl kojarzy się przede wszystkim z atrakcjami dziecięcymi, ale wiele technik animacyjnych nie ma sztywnej granicy wieku.

Kolor, dekorowanie, praca manualna czy tworzenie prostych kompozycji mogą zainteresować również osoby dorosłe.

Kluczowy jest sposób przedstawienia zadania.

To, co dzieciom przedstawimy jako kolorową zabawę, dorosłym można zaproponować jako:

• warsztat kreatywny,
• pracę z kolorem,
• zadanie projektowe,
• element przygotowania wydarzenia,
• pracę zespołową,
• pretekst do rozmowy i wspomnień.

Ta sama technika może więc mieć zupełnie inny charakter zależnie od odbiorców.

Podobna zasada została wykorzystana we wcześniejszym materiale o tym, jak stosować balony na zajęciach. Sam rekwizyt nie decyduje o jakości aktywności. Ważniejszy jest cel, grupa i sposób prowadzenia.

 

Przy seniorach szczególnie ważna jest możliwość wyboru

Nie każdy chce śpiewać.

Nie każdy chce tańczyć.

Nie każdy chce opowiadać publicznie o swoim życiu.

Nie każdy chce wykonywać zadanie manualne.

I nie ma w tym niczego złego.

Prowadzący może zachęcać, ale nie powinien tworzyć presji.

Zamiast:

„Pani też musi do nas dołączyć.”

lepiej:

„Jeśli ma Pani ochotę, zapraszamy. Można też zostać przy stole i dołączyć w kolejnej części.”

To samo dotyczy dzielenia się wspomnieniami.

Pytania o rodzinę, przeszłość czy ważne wydarzenia mogą uruchamiać bardzo różne emocje. Animator powinien zostawić uczestnikom prawo do powiedzenia:

„Tego tematu wolę nie rozwijać.”

 

Instrukcja powinna być krótka, ale nie protekcjonalna

Długa instrukcja jest trudna dla praktycznie każdej grupy – dzieci, dorosłych i seniorów.

Dlatego warto:

1. powiedzieć, co robimy,
2. pokazać przykład,
3. wyjaśnić pierwszy krok,
4. rozpocząć działanie,
5. dalsze elementy dodawać w trakcie.

Nie ma potrzeby tłumaczyć pięciu zasad naraz, jeśli pierwsze trzy będą potrzebne dopiero za kilkanaście minut.

To akurat kompetencja, którą wielu nauczycieli może bardzo łatwo przenieść ze swojej codziennej pracy.

Jeżeli chcesz rozwijać więcej takich narzędzi, na TatuazeDlaDzieci.pl działa również dział kurs animatora z materiałami dotyczącymi różnych form animacji.

 

Uważaj na „wyścig atrakcji”

Prowadzący czasem uważa, że dobre zajęcia muszą mieć bardzo dużo punktów.

Quiz. Gra. Warsztat. Ruch. Muzyka. Konkurs. Kolejna zabawa. Zdjęcie. Następne zadanie.

Efekt?

Uczestnicy ledwo kończą jedno działanie, a już dostają instrukcję następnego.

Przy pracy z seniorami szczególnie warto zostawić czas na:

• rozmowę,
• pytania,
• swobodną wymianę doświadczeń,
• dokończenie zadania we własnym tempie,
• przerwę,
• naturalne przejście między aktywnościami.

Więcej atrakcji nie oznacza automatycznie lepszych zajęć.

Czasem jedna dobrze poprowadzona aktywność daje więcej niż pięć przeciętych w połowie.

 

Co z bezpieczeństwem podczas zajęć dla seniorów?

Animator nie powinien diagnozować uczestników ani samodzielnie decydować, jakie aktywności są dla konkretnej osoby medycznie wskazane.

Może natomiast rozsądnie organizować zajęcia.

W praktyce warto zwrócić uwagę na:

• stabilne krzesła i stoły,
• brak kabli i przedmiotów w przejściach,
• dobrą widoczność materiałów,
• odpowiednio duże elementy potrzebne do zadania,
• czytelną instrukcję,
• możliwość wykonania części zadań na siedząco,
• brak pośpiechu,
• zgłaszane przez uczestników ograniczenia.

Jeżeli zajęcia odbywają się w placówce, warto przed rozpoczęciem ustalić z jej personelem zasady obowiązujące w danym miejscu.

Kompetencje animatora pomagają organizować aktywność. Nie czynią jednak z prowadzącego lekarza, fizjoterapeuty, psychologa czy opiekuna medycznego.

 

Gdzie nauczyciel może wykorzystać umiejętności animatora seniora?

Możliwości jest więcej niż tylko jedna konkretna placówka.

Takie kompetencje mogą przydać się przy organizacji:

• zajęć w klubach seniora,
• spotkań w domach kultury,
• warsztatów bibliotecznych,
• wydarzeń lokalnych,
• projektów międzypokoleniowych,
• spotkań organizowanych przez stowarzyszenia,
• wydarzeń rodzinnych,
• zajęć tematycznych,
• warsztatów kreatywnych.

Nie oznacza to automatycznie możliwości zatrudnienia w każdym takim miejscu. Konkretne stanowiska i obowiązki mogą wymagać określonego wykształcenia, doświadczenia albo innych formalnych warunków.

Kurs animacyjny warto więc traktować jako rozszerzenie praktycznego warsztatu, a nie uniwersalny dokument zastępujący wymagania pracodawcy.

 

Największa przewaga nauczyciela? Umiejętność obserwowania grupy

Dobre prowadzenie zajęć nie polega na nieustannym mówieniu.

Trzeba obserwować.

Czy uczestnicy rozumieją instrukcję?

Czy aktywność trwa już za długo?

Czy ktoś próbuje dołączyć do rozmowy, ale nie ma okazji?

Czy jedna osoba przejęła całe zadanie?

Czy część grupy wyraźnie straciła zainteresowanie?

Czy trzeba zwiększyć trudność, czy właśnie ją zmniejszyć?

To kompetencje dobrze znane wielu nauczycielom.

Przeniesione świadomie do pracy z seniorami stają się bardzo mocnym narzędziem.

Najlepszy prowadzący nie realizuje scenariusza bez względu na wszystko. Realizuje cel spotkania, obserwując ludzi, którzy naprawdę siedzą przed nim.

 

Kurs dla nauczycieli może otwierać zupełnie nowy kierunek rozwoju

Rozwój zawodowy nauczyciela nie musi oznaczać wyłącznie kolejnego szkolenia dotyczącego dokumentacji, oceniania czy konkretnego przedmiotu.

Czasami największą wartość daje nauczenie się zupełnie nowego sposobu pracy z grupą.

Animacja seniorów jest dobrym przykładem.

Nauczyciel może wykorzystać już posiadane umiejętności:

• komunikację,
• planowanie,
• prowadzenie grupy,
• organizowanie aktywności,
• moderowanie rozmowy,
• modyfikowanie scenariusza.

Jednocześnie musi nauczyć się czegoś nowego: innego tempa, sposobu komunikowania, większej elastyczności i szacunku dla doświadczenia dorosłego uczestnika.

I właśnie dlatego dobry kurs nie powinien dawać wyłącznie listy „50 zabaw dla seniorów”.

Lista kiedyś się skończy.

Umiejętność samodzielnego dopasowania aktywności zostaje na znacznie dłużej.

 

FAQ – kurs dla nauczycieli i praca z seniorami

Czy nauczyciel może wykorzystać swoje kompetencje podczas zajęć dla seniorów?

Tak. Umiejętność prowadzenia grupy, tłumaczenia zasad, przygotowania zajęć, obserwowania uczestników i modyfikowania programu może być bardzo przydatna. Należy jednak pamiętać, że zajęcia dla seniorów wymagają innego sposobu komunikacji i dopasowania aktywności do dorosłych uczestników.

Czy Animator Seniora jest kursem dla nauczycieli?

Może być przydatnym kursem również dla nauczyciela, który chce rozszerzyć swój warsztat o prowadzenie aktywności z osobami starszymi lub zajęć międzypokoleniowych. Kurs koncentruje się jednak na animacji seniorów, a nie na zdobywaniu formalnych kwalifikacji nauczycielskich.

Czy kurs Animator Seniora daje kwalifikacje medyczne lub terapeutyczne?

Nie. Kurs animacyjny nie zastępuje wykształcenia ani uprawnień wymaganych w zawodach medycznych, terapeutycznych czy opiekuńczych. Jego celem jest rozwijanie umiejętności związanych z organizowaniem i prowadzeniem aktywności animacyjnych.

Jakie zajęcia można prowadzić z seniorami?

Zakres może obejmować między innymi integrację, warsztaty kreatywne, gry, aktywności tematyczne, zadania zespołowe, działania związane ze wspomnieniami i projekty międzypokoleniowe. Konkretne aktywności należy zawsze dopasować do grupy oraz warunków miejsca.

Czy podczas zajęć dla seniorów warto organizować konkursy?

Można wykorzystywać elementy rywalizacji, ale nie każda aktywność musi kończyć się wyłonieniem zwycięzcy. W wielu grupach dobrze sprawdzają się zadania zespołowe, wspólne rozwiązywanie problemów oraz aktywności nastawione na integrację.

Czy seniorzy mogą uczestniczyć w zajęciach razem z dziećmi?

Tak. Zajęcia międzypokoleniowe mogą być wartościowe, jeżeli obie grupy otrzymują realną rolę. Dobrze zaprojektowane zadanie powinno zachęcać dzieci i seniorów do współpracy, a nie tylko umieszczać ich obok siebie.

Czy wszyscy uczestnicy muszą wykonywać każde zadanie?

Nie. Warto zapewniać możliwość wyboru oraz przygotowywać różne warianty aktywności. Uczestnik powinien móc odmówić, wykonać łatwiejszą wersję albo dołączyć w kolejnej części zajęć.